Trawa cytrynowa, palczatka cytrynowa (Cymbopogon citratus), to wieloletnia roślina o intensywnym, cytrynowym aromacie, wykorzystywana zarówno w kuchni, jak i w ziołolecznictwie. Pochodzi z regionów tropikalnych Azji, gdzie rośnie dziko i jest powszechnie uprawiana w ogrodach przydomowych. W polskich warunkach traktowana jest głównie jako roślina sezonowa lub doniczkowa.
Ze względu na szybki wzrost, walory zapachowe i szerokie zastosowanie, trawa cytrynowa zyskała uznanie również wśród ogrodników i miłośników roślin użytkowych. Można ją uprawiać na balkonie, w szklarni, a nawet na parapecie, o ile zapewni się jej odpowiednie warunki.
W tekście znajdziesz wszystkie informacje dotyczące uprawy trawy cytrynowej.
Charakterystyka trawy cytrynowej
Wygląd
Trawa cytrynowa zwana także palczatką cytrynową to bylina o zwartym pokroju, tworząca gęste kępy długich, wąskich liści. Liście osiągają zwykle od 60 do 100 cm długości i mają szarozielony kolor z wyraźnym połyskiem, który nasila się przy dużym nasłonecznieniu. Ich brzegi są lekko szorstkie, a po roztarciu wydzielają intensywny, cytrynowy zapach. To właśnie aromat jest jednym z głównych wyróżników tej rośliny – obecny w całej nadziemnej części.
Źdźbła są wyprostowane, lekko łukowato wygięte ku górze, a przy podstawie znacznie pogrubione. Dolna część źdźbła, przypominająca bulwę, to jadalna część rośliny wykorzystywana w kuchni. W warunkach naturalnych roślina może dorastać do około 1,5 metra, ale w uprawie doniczkowej zwykle pozostaje niższa.
Trawa cytrynowa nie wytwarza efektownych kwiatów w naszym klimacie. Kwitnienie jest możliwe w cieplejszych rejonach, ale przy uprawie w Polsce praktycznie się nie zdarza – szczególnie przy uprawie sezonowej lub pojemnikowej.
Pochodzenie
Trawa cytrynowa pochodzi z regionów Azji Południowo-Wschodniej, gdzie od wieków rośnie w stanie naturalnym i jest szeroko wykorzystywana zarówno w kuchni, jak i w tradycyjnej medycynie. Szczególnie popularna jest w Indiach, Sri Lance, Tajlandii, Indonezji oraz Malezji. W klimacie tropikalnym i subtropikalnym rośnie jako bylina wieloletnia, osiągając pełnię wzrostu przez cały rok.
Do Europy trafiła w wyniku handlu i kolonizacji. Obecnie uprawiana jest w wielu krajach o ciepłym klimacie, nie tylko jako roślina użytkowa, ale również ozdobna. W Polsce można ją uprawiać jako roślinę jednoroczną lub sezonową doniczkową, a przy odpowiednich warunkach – przez cały rok w pojemniku.
Jej nazwa łacińska, Cymbopogon, pochodzi od greckich słów oznaczających „łódkę” i „brodę”, co nawiązuje do kształtu kwiatostanu u niektórych gatunków tej grupy roślin, choć sam kwiat nie występuje w uprawie doniczkowej w Polsce. Do rodzaju Cymbopogon należy kilkadziesiąt gatunków, ale tylko kilka z nich ma znaczenie użytkowe, a najczęściej uprawianą odmianą kulinarną jest właśnie Cymbopogon citratus.
Właściwości trawy cytrynowej
Trawa cytrynowa ceniona jest za intensywny aromat i liczne właściwości biologiczne. Zawiera olejek eteryczny, którego głównym składnikiem jest cytral, odpowiedzialny za charakterystyczny cytrynowy zapach. Oprócz cytralu obecne są także geraniol, limonen i mircen – związki o działaniu przeciwdrobnoustrojowym i przeciwzapalnym.
Napary z trawy cytrynowej wspomagają trawienie, łagodzą skurcze i pomagają w redukowaniu objawów niestrawności. W tradycyjnej fitoterapii stosowana jest przy bólach głowy, stanach napięcia i gorączce. Badania potwierdzają, że ekstrakty z palczatki cytrynowej wykazują działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze, choć skuteczność zależy od stężenia substancji czynnych.
Olejek z trawy cytrynowej wykorzystywany jest w aromaterapii ze względu na zapach, który poprawia koncentrację, łagodzi napięcie i odświeża powietrze. Dodatkowo działa odstraszająco na niektóre owady, dlatego często stanowi składnik naturalnych repelentów.
Zastosowanie trawy cytrynowej
Trawa cytrynowa znajduje zastosowanie w kilku dziedzinach – przede wszystkim w kuchni, ziołolecznictwie, przemyśle kosmetycznym oraz aromaterapii. Jej świeże i suszone źdźbła są popularnym składnikiem potraw azjatyckich, szczególnie kuchni tajskiej, wietnamskiej i indyjskiej. Dodaje się ją do zup, curry, dań mięsnych, rybnych i napojów. Smak trawy cytrynowej łączy w sobie nuty cytryny, imbiru i świeżych ziół, a odpowiednio przygotowana łodyga staje się miękka i nadaje potrawie wyrazisty aromat.
W ziołolecznictwie trawa cytrynowa wykorzystywana jest najczęściej w formie suszu do naparów i herbatek. Łagodny efekt uspokajający i wspomagający trawienie sprawia, że stosuje się ją przy stanach napięcia, niestrawności i przeziębieniach. Może być także składnikiem mieszanek ziołowych o działaniu rozgrzewającym.
W kosmetyce olejek z trawy cytrynowej trafia do składów dezodorantów, toników, płynów do kąpieli i kremów o działaniu odświeżającym i przeciwbakteryjnym. Aromatyczny zapach oraz działanie oczyszczające sprawiają, że trawa cytrynowa bywa też dodatkiem do naturalnych środków czyszczących.
Pielęgnacja i uprawa trawy cytrynowej
Stanowisko i gleba
Trawa cytrynowa najlepiej rośnie w miejscu ciepłym, nasłonecznionym i osłoniętym od wiatru. Wymaga co najmniej kilku godzin bezpośredniego światła dziennie – niedobór słońca prowadzi do wydłużania źdźbeł i osłabienia aromatu. W gruncie można ją uprawiać jedynie sezonowo, natomiast w doniczce przez cały rok, pod warunkiem zapewnienia jej światła i stabilnej temperatury.
Podłoże powinno być przepuszczalne, umiarkowanie żyzne i lekko kwaśne do obojętnego (pH 6–7). Dobrze sprawdza się mieszanka ziemi uniwersalnej z dodatkiem piasku lub perlitu. Gleb ciężkich i zbitych należy unikać, ponieważ powodują zastój wody i prowadzą do gnicia korzeni. Przed posadzeniem warto zadbać o warstwę drenażową, szczególnie w uprawie pojemnikowej.
Trawa cytrynowa źle znosi przesadzanie w okresie wegetacyjnym, dlatego najlepiej od razu umieścić ją w docelowym miejscu lub większej doniczce, która pozwoli na rozrost systemu korzeniowego. Przy uprawie gruntowej warto sadzić ją w pobliżu murów lub ścian – ciepło akumulowane przez nie w ciągu dnia poprawia warunki termiczne nocą.
Podlewanie i nawożenie
Trawa cytrynowa ma stosunkowo duże zapotrzebowanie na wodę, szczególnie w okresie intensywnego wzrostu. Podłoże powinno być stale lekko wilgotne, ale nie mokre. Przesuszenie powoduje więdnięcie liści i spadek intensywności zapachu, natomiast zbyt duża wilgotność prowadzi do gnicia dolnych partii łodyg i rozwoju chorób grzybowych. W uprawie doniczkowej najlepiej podlewać ją regularnie, ale umiarkowanie – dopiero gdy wierzchnia warstwa podłoża zacznie lekko przesychać.
W okresie wiosenno-letnim warto wspierać wzrost nawożeniem. Najlepiej stosować nawozy organiczne lub mineralne o zrównoważonym składzie (np. NPK 5-5-5). W przypadku uprawy w gruncie wystarczy zasilenie rośliny raz na 3–4 tygodnie. W doniczce, gdzie składniki pokarmowe wypłukiwane są szybciej, można nawozić co 2 tygodnie, ale w niższej dawce niż zalecana przez producenta – zbyt intensywne dokarmianie powoduje nadmierny przyrost liści kosztem aromatu.
Jesienią nawożenie należy całkowicie ograniczyć. Roślina wchodzi wtedy w stan spoczynku i nie potrzebuje dodatkowego wsparcia, zwłaszcza jeśli planowane jest zimowanie.
Przycinanie
Regularne przycinanie trawy cytrynowej wspomaga jej krzewienie i utrzymanie zwartego pokroju. Najlepszy moment na cięcie przypada wczesną wiosną, tuż po rozpoczęciu sezonu wegetacyjnego. Wtedy usuwa się zaschnięte liście i zbyt długie źdźbła, które mogły się osłabić w trakcie zimowania. Cięcie wykonuje się ostrym sekatorem, zostawiając około 10–15 cm nad ziemią, jeśli roślina była przechowywana w chłodnym miejscu.
W trakcie sezonu można przeprowadzać cięcie korygujące – usuwać pojedyncze, uschnięte liście lub przycinać boczne odrosty, jeśli roślina rośnie zbyt ekspansywnie. Nie ma konieczności silnego cięcia w ciągu lata, o ile roślina utrzymuje zdrowy wygląd i dobrą formę.
Zbiory dolnych, mięsistych części źdźbła, czyli tych używanych w kuchni, również traktuje się jako formę cięcia. Ścina się wtedy całe pędy u nasady, co dodatkowo pobudza roślinę do wypuszczania nowych odrostów. Przy odpowiedniej pielęgnacji, trawa cytrynowa jest w stanie regenerować się bardzo szybko.
Uprawa trawy cytrynowej w donicy
Uprawa trawy cytrynowej w donicy sprawdza się w klimacie umiarkowanym, gdzie warunki gruntowe nie pozwalają na przezimowanie rośliny na zewnątrz. Doniczka daje pełną kontrolę nad podłożem, wilgotnością i temperaturą, a jednocześnie umożliwia łatwe przenoszenie rośliny w razie zmiany pogody.
Do uprawy warto wybrać pojemnik o pojemności co najmniej 5 litrów, z otworami odpływowymi i warstwą drenażu na dnie. Podłoże powinno być lekkie, przepuszczalne i delikatnie wilgotne – dobrze sprawdza się mieszanka ziemi uniwersalnej z piaskiem lub perlitem. Trawa cytrynowa szybko rozrasta się w szerz, dlatego pojemnik nie może być zbyt wąski. W miarę wzrostu można przesadzić ją do większej donicy, choć nie należy robić tego zbyt często.
Donicę najlepiej ustawić w miejscu ciepłym i słonecznym – na tarasie, balkonie lub przy południowym oknie. W okresie od maja do września roślinę można trzymać na zewnątrz, a gdy temperatura zacznie spadać poniżej 10°C, należy przenieść ją do wnętrza. W sezonie wegetacyjnym podlewa się ją regularnie, a raz na dwa tygodnie można stosować rozcieńczony nawóz do roślin zielonych lub ziół.
Trawa cytrynowa uprawiana w donicy może być źródłem świeżych liści przez cały sezon, a przy odpowiednim zimowaniu będzie kontynuować wzrost również w kolejnych latach.
Zimowanie trawy cytrynowej
Trawa cytrynowa nie jest odporna na mróz, dlatego w polskim klimacie nie przetrwa zimy w gruncie. Już przy spadkach temperatury poniżej 5–7°C jej wzrost znacząco zwalnia, a dłuższe ochłodzenie powoduje obumieranie części nadziemnych. Jeśli roślina uprawiana była w ogrodzie, traktuje się ją jako jednoroczną lub wykopuje przed pierwszymi przymrozkami i przenosi do pojemnika.
Najprostszy sposób zimowania to uprawa całoroczna w donicy, którą można przenieść do jasnego, chłodnego pomieszczenia. Optymalna temperatura w okresie spoczynku to 10–15°C. W takich warunkach roślina nie rośnie intensywnie, ale zachowuje liście i nie traci wigoru. W czasie zimy podlewanie ogranicza się do minimum – tylko wtedy, gdy podłoże wyraźnie przeschnie. Nawożenie w tym okresie jest zbędne.
Jeśli trawa cytrynowa trzymana jest zimą w mieszkaniu, w cieple i przy sztucznym doświetleniu, może kontynuować powolny wzrost. W takiej sytuacji podlewa się ją umiarkowanie i utrzymuje dostęp do światła dziennego, najlepiej przy południowym oknie. W warunkach domowych należy unikać przeciągów i kontaktu z zimnym powietrzem, szczególnie przy wietrzeniu.
Wiosną, po ustabilizowaniu się temperatur powyżej 10°C, roślinę można ponownie wystawić na zewnątrz lub przesadzić do gruntu, jeśli ma być uprawiana sezonowo.
Problemy, choroby, szkodniki trawy cytrynowej
Trawa cytrynowa jest rośliną stosunkowo odporną na choroby i szkodniki, zwłaszcza przy uprawie w optymalnych warunkach. Większość problemów wynika z błędów pielęgnacyjnych, szczególnie związanych z podlewaniem i zbyt małą ilością światła.
Nadmierna wilgotność podłoża sprzyja gniciu podstawy pędów oraz rozwojowi chorób grzybowych, takich jak fytoftoroza i zgnilizna korzeni. Objawy to żółknięcie liści od nasady, więdnięcie rośliny mimo obecności wody w glebie oraz nieprzyjemny zapach dochodzący z podłoża. W takiej sytuacji należy niezwłocznie ograniczyć podlewanie, wyjąć roślinę z doniczki i usunąć porażone fragmenty. Jeżeli korzenie są mocno uszkodzone, konieczne będzie całkowite przesadzenie.
W warunkach domowych przy słabej cyrkulacji powietrza i podwyższonej wilgotności może pojawić się pleśń lub mączniak – białawy nalot na liściach, który osłabia roślinę i hamuje fotosyntezę. Wczesne stadium można ograniczyć, usuwając porażone części i poprawiając warunki uprawy.
Wśród szkodników najczęściej występują:
- mszyce – pojawiają się na młodych liściach, wysysają soki i osłabiają wzrost,
- wciornastki – powodują srebrzyste przebarwienia na liściach, szczególnie przy suchej i ciepłej pogodzie,
- przędziorki – tworzą delikatną pajęczynę, najczęściej przy uprawie w warunkach domowych.
W przypadku inwazji szkodników należy jak najszybciej usunąć roślinę z bezpośredniego sąsiedztwa innych upraw i zastosować odpowiedni preparat – najlepiej ekologiczny, np. na bazie oleju neem, mydła potasowego lub wyciągu z czosnku. Dobre rezultaty daje też regularne przecieranie liści roztworem z wody i szarego mydła.
Przeczytaj także: Gdzie kupić olejek neem do roślin?
Rozmnażanie trawy cytrynowej
Trawę cytrynową najłatwiej rozmnaża się przez podział rozrośniętej kępy lub ukorzenianie dolnych części źdźbeł. Oba sposoby są proste i skuteczne, a do ich przeprowadzenia nie potrzeba specjalistycznych narzędzi.
Rozmnażanie przez podział kępy najlepiej wykonać wiosną lub pod koniec lata. Dojrzała roślina tworzy wiele odrostów, które można oddzielić i posadzić oddzielnie. Najlepiej robić to w kilku krokach:
- Ostrożnie wyjąć roślinę z doniczki lub wykopać ją z gruntu.
- Oczyścić bryłę korzeniową z nadmiaru ziemi.
- Podzielić kępę na mniejsze fragmenty – każdy z nich powinien mieć co najmniej 2–3 źdźbła i dobrze rozwinięte korzenie.
- Posadzić odrosty do osobnych doniczek lub bezpośrednio do gruntu (jeśli pozwala na to pora roku).
- Obficie podlać i ustawić w miejscu ciepłym oraz jasnym.
Drugą metodą jest ukorzenianie świeżych źdźbeł z dolną częścią pędu, tzw. „bulwką”. Taki fragment powinien pochodzić ze zdrowej, świeżej rośliny – może być to pęd zakupiony w sklepie spożywczym, o ile nie był przechowywany zbyt długo. Wystarczy:
- Przyciąć liście do długości 5–10 cm, pozostawiając samą dolną część źdźbła.
- Umieścić podstawę w szklance z wodą, tak by była całkowicie zanurzona.
- Ustawić w ciepłym, nasłonecznionym miejscu i codziennie wymieniać wodę.
- Po 7–14 dniach powinny pojawić się korzonki – wtedy sadzi się roślinę do doniczki z lekkim podłożem.
Obie metody dają szybkie efekty. Trawa cytrynowa łatwo się regeneruje i szybko przyrasta, o ile ma zapewnione dobre warunki świetlne i odpowiednią wilgotność.
Ciekawostki o trawie cytrynowej
Czy trawa cytrynowa odstrasza owady?
Tak, trawa cytrynowa działa odstraszająco na niektóre owady, głównie komary, muchy i meszki. Dzieje się tak za sprawą olejku eterycznego zawierającego cytral i geraniol – substancje te są naturalnymi repelentami i wpływają drażniąco na układ nerwowy owadów. W efekcie roślina tworzy wokół siebie barierę zapachową, która zniechęca owady do zbliżania się.
W praktyce oznacza to, że trawa cytrynowa może być sadzona na balkonach, tarasach i przy wejściach do domów, gdzie poprawia komfort przebywania na świeżym powietrzu. Warto pamiętać, że sam zapach rośliny działa tylko w najbliższym otoczeniu – kilka roślin rozstawionych w donicach daje lepszy efekt niż pojedynczy egzemplarz.
Czy każda trawa cytrynowa nadaje się do jedzenia?
Nie. Choć wiele gatunków palczatki ma cytrynowy zapach, do celów kulinarnych używa się wyłącznie wybranych odmian. Najbardziej aromatyczna i odpowiednia do spożycia jest Cymbopogon citratus. Ma mięsiste, pogrubione dolne części źdźbła, które po rozdrobnieniu zyskują intensywny cytrynowo-imbirowy aromat.
Z kolei inne gatunki, takie jak Cymbopogon nardus (czyli tzw. trawa citronella), są niejadalne ze względu na gorzki smak i zawartość związków, które mogą podrażniać układ pokarmowy. Stosuje się je głównie do produkcji olejków eterycznych i świec zapachowych. Z tego powodu, wybierając roślinę do uprawy lub kupując pędy w sklepie, warto sprawdzić dokładną nazwę gatunkową.
Czy trawę cytrynową kupioną w sklepie spożywczym można ukorzenić?
Tak, pod warunkiem że pędy są świeże, jędrne i nie zostały poddane obróbce cieplnej. Dolna część łodygi, tzw. bulwka, musi być twarda i jasna – to właśnie z niej wytwarzają się korzenie. Przed ukorzenieniem należy skrócić liście do kilku centymetrów, a dolną część wstawić do szklanki z wodą. Po około 1–2 tygodniach powinny pojawić się korzenie.
Taka metoda pozwala na rozmnożenie trawy cytrynowej w warunkach domowych bez konieczności kupowania sadzonki w centrum ogrodniczym. Dobrze ukorzenione pędy można później przesadzić do doniczki i prowadzić jak każdą młodą roślinę – z zachowaniem zasad dotyczących stanowiska, podlewania i nawożenia.
Jak trawa cytrynowa wykorzystywana jest poza kuchnią?
W krajach Azji Południowo-Wschodniej trawa cytrynowa ma znacznie szersze zastosowanie niż tylko kulinarne. W wielu kulturach przypisuje się jej właściwości oczyszczające – zarówno w sensie symbolicznym, jak i fizycznym. Liście i źdźbła wykorzystuje się do przygotowywania naparów do kąpieli, parówek inhalacyjnych oraz domowych okładów rozgrzewających.
W medycynie ludowej służy m.in. do łagodzenia bólów mięśniowych, stanów zapalnych i objawów przeziębienia. W formie okadzania stosowana jest jako środek odstraszający owady i oczyszczający powietrze w pomieszczeniach. W niektórych regionach pojawia się też w obrzędach ochronnych, zwłaszcza tych związanych z oczyszczaniem domów lub przestrzeni po chorobie.
Dlaczego trawa cytrynowa pachnie jak cytryna?
Choć zapach trawy cytrynowej kojarzy się jednoznacznie z cytryną, jego źródłem nie jest obecność kwasu cytrynowego czy jakichkolwiek składników typowych dla owoców cytrusowych. Aromat pochodzi z olejków eterycznych, głównie cytralu, który odpowiada za intensywny, świeży zapach z nutą cytrusów.
Cytral występuje również w skórce cytryny, dlatego wrażenie zapachowe jest bardzo podobne. To jeden z powodów, dla których trawa cytrynowa wykorzystywana jest jako naturalny zamiennik cytryny w naparach i daniach, zwłaszcza w miejscach, gdzie owoce cytrusowe nie są łatwo dostępne.
Jaka jest cena sadzonek trawy cytrynowej i gdzie je kupić?
Cena sadzonek trawy cytrynowej zależy przede wszystkim od wielkości rośliny i miejsca zakupu. Standardowa sadzonka w doniczce o pojemności około 0,5 litra kosztuje zazwyczaj od 9 do 15 zł. W przypadku większych okazów lub bardziej rozrośniętych kęp cena może wzrosnąć nawet do 30–40 zł.
Sadzonki są dostępne w centrach ogrodniczych, sklepach internetowych oraz na aukcjach online. W okresie wiosenno-letnim trawę cytrynową można znaleźć również w większych marketach budowlano-ogrodniczych. Przy zakupie warto zwrócić uwagę na to, czy roślina ma dobrze rozwiniętą bryłę korzeniową oraz jędrne, zdrowe liście – to świadczy o jej dobrej kondycji.
Dla osób chcących rozpocząć uprawę w domowych warunkach dobrym rozwiązaniem może być też ukorzenienie świeżych źdźbeł kupionych w sklepie spożywczym, co pozwala zaoszczędzić i jednocześnie obserwować proces wzrostu od samego początku.
